چرا پیشگیری از زخم بستر اهمیت بیشتری نسبت به درمان دارد؟

درمان زخم بستر معمولاً فرآیندی طولانی، پرهزینه و گاهی دردناک است. زمانی که پوست دچار آسیب عمیق می‌شود، ترمیم آن ممکن است هفته‌ها یا حتی ماه‌ها زمان ببرد و در برخی موارد بیمار به جراحی یا بستری شدن نیاز پیدا کند.

در مقابل، پیشگیری از زخم بستر با رعایت چند اصل ساده امکان‌پذیر است و هزینه و زمان بسیار کمتری نیاز دارد. مراقبت صحیح باعث می‌شود بیمار درد کمتری تجربه کند، خطر عفونت کاهش پیدا کند و کیفیت زندگی او حفظ شود.

از طرف دیگر، ایجاد زخم بستر می‌تواند روند درمان بیماری اصلی را نیز مختل کند. برای مثال بیماری که به دلیل شکستگی تحت درمان است، در صورت ابتلا به زخم بستر ممکن است مدت بیشتری بستری شود و دوران نقاهت او طولانی‌تر شود.

به همین دلیل در مراکز درمانی و همچنین هنگام مراقبت در منزل، همیشه تأکید اصلی بر پیشگیری است. بسیاری از خانواده‌ها برای کاهش این خطر از خدمات مرکز پرستاری در منزل استفاده می‌کنند تا مراقبت از بیمار به صورت اصولی انجام شود.

مهم‌ترین راه‌های جلوگیری از زخم بستر

پیشگیری از زخم بستر نیازمند رعایت چند اصل مهم است که باید به صورت روزانه انجام شوند. هیچ روش واحدی به تنهایی نمی‌تواند از ایجاد زخم جلوگیری کند و معمولاً ترکیب چند اقدام مراقبتی بهترین نتیجه را خواهد داشت.

تغییر وضعیت بدن در زمان‌های منظم

مهم‌ترین اقدام برای جلوگیری از زخم بستر، تغییر وضعیت مرتب بیمار است. وقتی فرد ساعت‌ها در یک وضعیت باقی می‌ماند، فشار مداوم روی استخوان‌ها باعث کاهش خون‌رسانی به پوست می‌شود و به مرور بافت آسیب می‌بیند.

بیماران بستری بهتر است حداقل هر دو ساعت یک بار تغییر وضعیت داده شوند. در افرادی که روی ویلچر می‌نشینند نیز توصیه می‌شود هر ۱۵ تا ۳۰ دقیقه وزن بدن را جابه‌جا کنند.

هنگام تغییر وضعیت، بهتر است بیمار به آرامی به پهلوی راست، سپس به پشت و بعد به پهلوی چپ منتقل شود تا هیچ نقطه‌ای مدت طولانی تحت فشار باقی نماند.

داشتن برنامه منظم برای جابه‌جایی، مهم‌ترین عامل موفقیت در پیشگیری از زخم بستر محسوب می‌شود.

استفاده از تشک و بالش‌های مخصوص

تشک‌های طبی نقش مهمی در کاهش فشار روی بدن دارند. این تشک‌ها وزن بیمار را به شکل یکنواخت توزیع می‌کنند و مانع وارد شدن فشار زیاد به یک نقطه می‌شوند.

در کنار تشک، استفاده از بالش‌های مخصوص نیز بسیار مؤثر است. قرار دادن بالش بین زانوها، زیر ساق پا، پشت کمر یا زیر آرنج باعث می‌شود تماس مستقیم استخوان‌ها با سطح تخت کاهش پیدا کند.

البته باید توجه داشت که حتی بهترین تشک طبی نیز جایگزین تغییر وضعیت بیمار نمی‌شود و این دو باید در کنار هم استفاده شوند.

کاهش فشار روی نقاط حساس بدن

بیشترین احتمال ایجاد زخم در قسمت‌هایی است که استخوان به پوست نزدیک‌تر است؛ مانند دنبالچه، باسن، پاشنه پا، آرنج، شانه، قوزک پا و پشت سر.

برای محافظت از این نواحی باید از بالش، پدهای مخصوص یا محافظ‌های طبی استفاده شود تا فشار به طور مستقیم روی این قسمت‌ها وارد نشود.

در بیماران لاغر که چربی زیر پوست کمتری دارند، اهمیت این موضوع چند برابر می‌شود، زیرا پوست سریع‌تر آسیب می‌بیند.

حفظ تمیزی و خشکی پوست

پوست سالم، مقاومت بیشتری در برابر فشار دارد. اگر پوست برای مدت طولانی مرطوب بماند، احتمال آسیب دیدن آن افزایش پیدا می‌کند.

به همین دلیل لازم است پوست بیمار روزانه با شوینده‌های ملایم تمیز شود و پس از شستشو کاملاً خشک گردد. در افرادی که دچار بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع هستند، باید بلافاصله پس از آلودگی، پوست تمیز و خشک شود.

استفاده از کرم‌های محافظ پوست نیز می‌تواند از آسیب ناشی از رطوبت جلوگیری کند.

انتخاب لباس و ملحفه مناسب

لباس و ملحفه باید نرم، تمیز و بدون چین‌خوردگی باشند. پارچه‌های زبر یا چروکیده می‌توانند باعث ایجاد اصطکاک و آسیب به پوست شوند.

بهتر است از لباس‌های نخی و سبک استفاده شود تا هوا به راحتی جریان پیدا کند و تعریق کاهش یابد. همچنین هنگام مرتب کردن تخت باید دقت شود که هیچ جسمی مانند حوله، سیم یا وسایل دیگر زیر بدن بیمار باقی نماند.

لباس مناسب علاوه بر افزایش راحتی بیمار، نقش مهمی در پیشگیری از آسیب‌های پوستی دارد.

نقش تغذیه در پیشگیری از زخم بستر

بسیاری از افراد تصور می‌کنند جلوگیری از زخم بستر تنها به جابه‌جا کردن بیمار محدود می‌شود، در حالی که تغذیه مناسب یکی از مهم‌ترین عوامل حفظ سلامت پوست و ترمیم بافت‌های بدن است. اگر بدن مواد مغذی کافی دریافت نکند، پوست نازک‌تر و آسیب‌پذیرتر می‌شود و حتی فشارهای خفیف نیز می‌توانند باعث ایجاد زخم شوند.

به همین دلیل رژیم غذایی بیمار باید سرشار از پروتئین، ویتامین‌ها، مواد معدنی و مایعات کافی باشد. در بیمارانی که اشتهای کمی دارند، بهتر است وعده‌های غذایی کوچک اما مغذی در طول روز در نظر گرفته شود.

اهمیت دریافت پروتئین کافی

پروتئین اصلی‌ترین ماده برای حفظ سلامت عضلات و ترمیم پوست است. کمبود آن باعث کاهش قدرت ترمیم بافت‌ها و افزایش احتمال ایجاد زخم بستر می‌شود. گوشت بدون چربی، مرغ، ماهی، تخم‌مرغ، لبنیات، حبوبات و مغزها از بهترین منابع پروتئین هستند و باید در برنامه غذایی بیمار گنجانده شوند.

تأثیر نوشیدن آب بر سلامت پوست

یکی از ساده‌ترین اما مهم‌ترین راهکارهای جلوگیری از زخم بستر، تأمین آب مورد نیاز بدن است. زمانی که بدن دچار کم‌آبی می‌شود، پوست خاصیت ارتجاعی خود را از دست می‌دهد، خشک و شکننده می‌شود و مقاومت آن در برابر فشار و اصطکاک کاهش پیدا می‌کند. در چنین شرایطی حتی فشارهای معمولی نیز می‌توانند به آسیب پوستی منجر شوند.

بیماران بستری، سالمندان و افرادی که تحرک کمی دارند، معمولاً کمتر احساس تشنگی می‌کنند و همین موضوع خطر کم‌آبی بدن را افزایش می‌دهد. بنابراین مراقبان باید به صورت منظم میزان مصرف مایعات بیمار را کنترل کنند. البته در بیمارانی که به نارسایی قلبی یا بیماری‌های کلیوی مبتلا هستند، مقدار مصرف مایعات باید مطابق نظر پزشک تنظیم شود.

مصرف آب، شیر، سوپ، آبمیوه‌های طبیعی و میوه‌های آبدار مانند هندوانه، پرتقال و خیار می‌تواند به حفظ رطوبت پوست کمک کند. زمانی که پوست از درون به اندازه کافی آب دریافت کند، مقاومت بیشتری در برابر فشار خواهد داشت و احتمال ایجاد زخم کاهش می‌یابد.

ویتامین‌ها و مواد معدنی مؤثر

تغذیه مناسب تنها به دریافت پروتئین محدود نمی‌شود. برخی ویتامین‌ها و مواد معدنی نقش مستقیمی در سلامت پوست و ترمیم بافت‌ها دارند و کمبود آن‌ها می‌تواند روند ایجاد زخم را تسریع کند.

ویتامین C یکی از مهم‌ترین مواد مغذی برای تولید کلاژن و حفظ استحکام پوست است. مرکبات، فلفل دلمه‌ای، کیوی و توت‌فرنگی منابع غنی این ویتامین محسوب می‌شوند.

ویتامین A نیز در بازسازی سلول‌های پوستی نقش دارد و از طریق مصرف هویج، کدوحلوایی، اسفناج و جگر تأمین می‌شود.

روی (زینک) یکی دیگر از عناصر ضروری برای ترمیم زخم‌هاست و در گوشت قرمز، مغزها، تخم‌مرغ و حبوبات یافت می‌شود.

همچنین آهن، ویتامین E و ویتامین‌های گروه B در سلامت پوست و بهبود گردش خون نقش مهمی دارند. اگر بیمار دچار سوءتغذیه باشد، پزشک ممکن است مصرف مکمل‌های غذایی را نیز توصیه کند.

برنامه جابه‌جایی بیمار در منزل چگونه باید باشد؟

داشتن یک برنامه مشخص برای جابه‌جایی بیمار، مهم‌ترین اصل در پیشگیری از زخم بستر است. بسیاری از مراقبان تنها زمانی بیمار را جابه‌جا می‌کنند که خود بیمار احساس ناراحتی داشته باشد، در حالی که آسیب پوستی ممکن است قبل از احساس درد آغاز شده باشد.

اگر بیمار کاملاً بستری است، بهتر است هر دو ساعت یک بار وضعیت او تغییر کند. برای مثال می‌توان برنامه‌ای به این شکل داشت:

• ساعت ۸ صبح: به پشت
• ساعت ۱۰ صبح: پهلوی راست
• ساعت ۱۲ ظهر: پهلوی چپ
• ساعت ۲ بعدازظهر: به پشت
• ساعت ۴ عصر: پهلوی راست
• ساعت ۶ عصر: پهلوی چپ

در بیمارانی که روی ویلچر می‌نشینند، باید هر ۱۵ تا ۳۰ دقیقه فشار از روی باسن برداشته شود. اگر بیمار توانایی همکاری دارد، می‌تواند با کمک دست‌ها یا تغییر مختصر وضعیت این کار را انجام دهد.

هنگام جابه‌جایی باید از کشیدن بدن روی ملحفه خودداری شود، زیرا اصطکاک باعث آسیب پوست خواهد شد. بهتر است از ملحفه‌های مخصوص یا کمک فرد دوم برای بلند کردن بیمار استفاده شود.

اشتباهات رایج در پیشگیری از زخم بستر

گاهی برخی اقدامات که با نیت کمک انجام می‌شوند، در واقع احتمال ایجاد زخم بستر را افزایش می‌دهند. شناخت این اشتباهات باعث می‌شود مراقبت از بیمار اصولی‌تر انجام شود.

ماساژ دادن نواحی قرمز

بسیاری از افراد تصور می‌کنند اگر محل قرمز شده را ماساژ دهند، جریان خون بهتر می‌شود؛ اما این تصور اشتباه است. زمانی که پوست قرمز شده، بافت زیر آن آسیب دیده و ماساژ می‌تواند این آسیب را بیشتر کند. در چنین شرایطی باید فشار از روی آن ناحیه برداشته شود، نه اینکه ماساژ داده شود.

نشستن یا خوابیدن طولانی‌مدت در یک وضعیت

شایع‌ترین علت ایجاد زخم بستر، باقی ماندن طولانی‌مدت در یک وضعیت است. حتی اگر بیمار از تشک طبی استفاده کند، باز هم باید طبق برنامه منظم جابه‌جا شود.

استفاده از تشک نامناسب

تشک‌های بسیار سفت یا بسیار نرم نمی‌توانند فشار را به شکل مناسبی توزیع کنند. انتخاب تشک استاندارد، مخصوصاً برای بیمارانی که مدت زیادی بستری هستند، اهمیت زیادی دارد.

بی‌توجهی به رطوبت پوست

رها کردن پوست مرطوب پس از تعریق یا بی‌اختیاری ادرار، احتمال ایجاد زخم را چند برابر می‌کند. خشک نگه داشتن پوست یکی از ساده‌ترین و مؤثرترین اقدامات پیشگیرانه است.

چگونه پوست بیمار را هر روز بررسی کنیم؟

بررسی روزانه پوست باعث می‌شود کوچک‌ترین تغییرات قبل از تبدیل شدن به زخم شناسایی شوند. این کار بهتر است هر روز، هنگام تعویض لباس یا استحمام انجام شود.

در بررسی پوست باید به موارد زیر توجه کرد:

• قرمزی که با فشار دادن انگشت از بین نمی‌رود.
• تغییر رنگ پوست به بنفش یا آبی.
• احساس گرمی یا سردی غیرطبیعی.
• تورم یا سفت شدن پوست.
• ایجاد تاول یا خراش.
• درد یا حساسیت هنگام لمس.

نواحی مانند دنبالچه، باسن، پاشنه پا، آرنج، شانه، قوزک پا و پشت سر باید با دقت بیشتری بررسی شوند، زیرا بیشترین احتمال ایجاد زخم در این قسمت‌ها وجود دارد.

وسایل کمکی برای جلوگیری از زخم بستر

استفاده از تجهیزات مناسب، فشار وارد شده به بدن را کاهش می‌دهد و نقش مهمی در پیشگیری از زخم بستر دارد.

تشک مواج

تشک مواج یکی از بهترین تجهیزات برای بیماران بستری است. این تشک با استفاده از پمپ هوا، فشار را به صورت متناوب بین قسمت‌های مختلف بدن جابه‌جا می‌کند و از باقی ماندن فشار روی یک نقطه جلوگیری می‌کند.

این وسیله به‌خصوص برای بیمارانی که ساعت‌های طولانی در تخت هستند، بسیار کاربردی است؛ اما همچنان جایگزین تغییر وضعیت بیمار نیست.

تشک فومی

تشک‌های فومی با کیفیت بالا نیز فشار بدن را به صورت یکنواخت توزیع می‌کنند. این تشک‌ها نسبت به تشک‌های معمولی نرم‌تر هستند و برای بیمارانی که خطر متوسط ابتلا به زخم بستر دارند، گزینه مناسبی محسوب می‌شوند.

بالش‌های طبی

بالش‌های طبی برای قرار گرفتن بین زانوها، زیر ساق پا، پشت کمر یا زیر آرنج استفاده می‌شوند و از تماس مستقیم استخوان‌ها با تخت جلوگیری می‌کنند.

پدهای کاهش فشار

این پدها از جنس ژل، فوم یا هوا ساخته می‌شوند و روی صندلی، ویلچر یا تخت قرار می‌گیرند. استفاده از آن‌ها به‌خصوص برای افراد ویلچرنشین بسیار مفید است.

برنامه روزانه مراقبان برای پیشگیری از زخم بستر

داشتن یک برنامه منظم باعث می‌شود هیچ‌یک از اقدامات مراقبتی فراموش نشود. یک برنامه روزانه می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• بررسی کامل پوست در ابتدای روز.
• تغییر وضعیت بیمار طبق برنامه مشخص.
• تعویض لباس و ملحفه در صورت آلودگی.
• رعایت بهداشت پوست و خشک نگه داشتن آن.
• کنترل مصرف آب و وعده‌های غذایی.
• انجام حرکات کششی یا ورزش‌های غیرفعال در صورت امکان.
• بررسی عملکرد تشک مواج و سایر تجهیزات.
• ثبت هرگونه تغییر پوستی برای اطلاع به پزشک.

در بسیاری از خانواده‌ها، استفاده از خدمات مرکز پرستاری در منزل باعث می‌شود این برنامه به صورت اصولی اجرا شود. همچنین در شهرهایی مانند کرج، خانواده‌هایی که به دنبال استخدام پرستار در کرج هستند، معمولاً به دنبال فردی آموزش‌دیده می‌گردند که تجربه کافی در مراقبت از بیماران بستری داشته باشد. آگاهی از قیمت پرستار سالمند در منزل کرج نیز به خانواده‌ها کمک می‌کند تا متناسب با نیاز بیمار، بهترین خدمات را انتخاب کنند.